Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), okul öncesi dönemde başlayıp yetişkinlik döneminde de devam eden, çocukluk ve ergenlik döneminde en sık karşılaşılan nörogelişimsel problemlerden biridir. Dünya genelinde çocukların yaklaşık %5 ile % 12’sini etkilemektedir ve erkek bireylerde daha fazla görülmektedir. Erken tedavi ve müdahale bireyin uyumu, sosyal ilişkileri ve eş tanı ihtimali için oldukça önemlidir. Dikkat eksikliğinin farklı alt boyutları bulunmaktadır.
Yetişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nedir?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu 12 yaşından önce başlasa da yetişkinlik döneminde de %30-50 belirtilerin devam ettiği görülmektedir. Çocuk döneminde belirtiler kontrol edilmediğinde yetişkinlikte iş başarılarında sorunlar, sosyal becerilerde zayıflık, arkadaş ilişkilerinde problem yaşanabilir. Bu sebeplerden dolayı da başka bir psikolojik tanı belirtileri de gözlemlenmektedir.
Yetişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?
- İlişkileri sürdürmede zorluk, ilişkisel-sosyal sorunlar
- Her alanda aceleci ve sabırsız davranışlar
- İş yaşamı ya da farklı ortamlarda verilen sorumlukları tamamlamada güçlük
- Odaklanmada problemler
Yetişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?
- İlişkileri sürdürmede zorluk, ilişkisel-sosyal sorunlar
- Her alanda aceleci ve sabırsız davranışlar
- İş yaşamı ya da farklı ortamlarda verilen sorumlukları tamamlamada güçlük
- Odaklanmada problemler
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Neden Olur ?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunu tek bir nedenle açıklamak mümkün değildir. Bozukluğun ortaya çıkmasında birçok etken bulunmaktadır. Birey genetik olarak dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna yatkın olabilir, bireyler arasındaki nörogelişimsel (beyin gelişimi) farklılıklar sebep olabilir, psikososyal etkiler (ebeveynlerden birinde tanı, boşanmış ebeveyn, ailesel sorunlar, çevre..) sebep olabilmektedir.
Hangi Tip Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu?
- Dikkat Eksikliğinin baskın olduğu tip
- Aşırı hareketlilik ve dürtüselliğin baskın olduğu tip
- Kombine (Dikkat eksikliği ve Hiperaktivite-Dürtüselliğin birlikte görüldüğü) tip
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tanısı Nasıl konulur?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite tanısı için herhangi bir laboratuvar testi bulunmamakla birlikte belirtiler 12 yaşından önce başlamalı, belirtiler en az 6 ay boyunca devam etmeli ve okul- ev olmak üzere en az iki farklı ortamda belirtilerin görülmesi gerekmektedir. Tanı için fazla kaynaktan bilgi alınması önemli olmakla birlikte, alanda uzman kişinin belirti gösteren bireyle klinik görüşmesi, görüşmeyi destekleyen Moxo d-CPT testi, çeşitli ölçekler, çocuklar için ebeveyn öğretmen görüşmesi ile doğal ortam gözlemi sonucunda verilmektedir.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunun Belirtileri Nelerdir?
- Ayrıntılara dikkat etmemek.
- Okul ya da işle ilgili görevlerde dikkatsizliğe bağlı hatalar göstermek.
- Kendisine söyleneni dinleyememek.
- Bir işe başlama ve onu sürdürmede zorlanmak.
- İş- okul gibi yerlerde verilen görevleri tamamlayamamak.
- Zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınmak, eşyalarını kaybetmek ya da unutmak.
- Günlük işlerde verilen görevi unutmak.
- Dikkatini toplamada güçlük çekmek.
- Çocukların okul yaşamında arkadaş ilişkilerinde uyum sorunları.
- Sınıfta ders dinleyememek ya da dersi dinlerken sürekli başka şeylerle meşgul olmak.
- Ödevlerin başına oturamamak.
- Dış uyaranların ufak bir etkisiyle dağılmak.
- Ödev, eşya ve yönergeleri kolaylıkla unutmak.
- Oturduğu yerde duramamak sürekli kıpırdamak,
- Sıra beklemekte zorluk çekmek
- Uygunsuz yer ve durumda aşırı şekilde konuşmak
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tedavisi Nelerdir?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite tedavisinde çok yönlü tedavi yaklaşımları bulunmaktadır. Bunlar;
- İlaç Tedavisi: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu nörogelişimsel bir tanı olması dolayısıyla ilaç tedavisi belirtileri kontrol altına alabilmek adına kullanılmaktadır.
- Psikoterapi: Terapilerde bireylerde istenilen davranışları artırarak, istenmeyen davranışların azaltılarak uyum süresinin hızlandırılması amaçlanmaktadır. Bireylerin karar verme, dürtüsellik, ilişkisel- sosyal sorunları ele alınarak işlevselliği artırarak ortaya çıkabilecek diğer psikolojik problemlerin önüne geçilmesi hedeflenir.
- Attentioner Dikkat Geliştirme Programı: Attentioner ile dikkatimi topluyorum programı 7- 18 yaş arası bireyler için oluşturulmuş, bireylerin dikkat ve ilgili yürütücü işlevlerini etkili bir biçimde iyileştiren bireysel ya da grup olarak oluşturulan eğitim programıdır.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Tanısına Sahip Bireyler Nasıl Desteklenmeli?
- Kurallar koyulduğu zaman bunların çok net olmasına dikkat edilmeli ve kurallar yazarak görebileceği yere asılmalı.
- Ödüllerin çocuk için anlamlı ödüller olmasına dikkat edilmelidir.
- Sık sık geri bildirim verilmeli, bireylere onun ne yaptığının farkında olunduğunu gösterin.
- Çocuğunuza beklentileri ve planları konusunda yardım edin.
- Davranışlarda iyi günlerin olduğu gibi kötü günleri de olabileceği göz önünde bulundurulmalı ve bu konuda dikkat edilmelidir.
- Olumsuzluklar, yapılamayan şeylere ve cezalara odaklanmak yerine olumlular üzerinde odaklanıp pekiştirilmeli.
- Davranışların daha öğretici ve kalıcı olması için sürekli eleştirip, öğütler verilmemelidir.
- Sabırlı olunmalı ve bireye hoşgörülü yaklaşılmalı.
- Uzman yardımı almaktan çekinilmemeli ve düzenli takipler yapılmalıdır.
Yukarıdaki bilgiler tanı koyma amaçlı olmayıp yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Eğer belirtilerinizin olduğunuzu düşünüyorsanız, en kısa sürede uzmana başvurunuz.
Tıbbı Psikoloji Uygulama Merkezi ekibinde bulunan Psikolog Betül Aslıhan Bayraktar, DEHB görülme sıklığının arttığını, belirtilerinin küçük yaşta başladığını ve erken dönemde çocukların okul- sosyal yaşam uyumunu zorlaştırdığını, ilerleyen yaşlarda ise DEHB’nin getirdiği sosyal beceri yetersizliğinden dolayı depresyon, anksiyete gibi DEHB’nin yanında farklı eş tanılara sebep olabileceğini bu sebeple de erken tanı ve tedavinin önemini vurgulamaktadır.
